Η αναγκαιότητα προσέγγισης αυτού του θέματος προέκυψε από την νοσταλγία μου για την χρήση αυτών των χώρων , η οποία περιορίστηκε σημαντικά εξαιτίας της πανδημίας COVID-19. Αρχικά αναλύεται η έννοια και η σημασία του δημοσίου χώρου, καθώς και το ζήτημα του επαναπροσδιορισμού του. Μέσω της αναφοράς παρεμβάσεων και έργων Ελλήνων αρχιτεκτόνων του 21ου αιώνα, γίνεται μία προσπάθεια σχολιασμού του προβλήματος της μη αξιοποίησης του δημόσιου χώρου αλλά και μια ανάδειξη των προτάσεων για την επίλυση αυτού το. Τα έργα που έχουν επιλεγεί ως παραδείγματα είναι :
- «The Athenian Trench» του Αριστείδη Αντονά
- «Urban Hall» του Αριστείδη Αντονά
- «Regeneration of the City Centre of Athens» των Tense Architecture Network με επικεφαλή τον Τηλέμαχο Ανδριανόπουλο
Η έννοια του δημοσίου χώρου και η σημασία διαμόρφωσής του:
Προσπαθώντας να ερμηνεύσουμε τις έννοιες «δημόσιο» και «ιδιωτικό» χρησιμοποιούμε ως βασικό κριτήριο το χώρο και την προσπελασιμότητα σε αυτόν. Συγκεκριμένα ορίζουμε ως :
Δημόσιο χώρο : την περιοχή, η οποία είναι προσβάσιμη από όλους κάθε χρονική στιγμή και η συντήρηση της είναι ευθύνη όλων.
Ιδιωτικό χώρο : την περιοχή, η οποία είναι προσβάσιμη από ένα άτομο ή συγκεκριμένη ομάδα ατόμων, το/ τα οποίο/οποία έχουν και την ευθύνη της συντήρησής της.
Η κύρια διαφορά μεταξύ αυτών των δύο εννοιών είναι η εξής σύμφωνα με τον Siebel: «Ο δημόσιος χώρος είναι ο χώρος της τελετουργικής ανωνυμίας, μιας επιτηδευμένης συμπεριφοράς που κρατά τις αποστάσεις. Ο ιδιωτικός χώρος, αντίθετα, είναι χώρος της οικειότητας, της σωματικότητας και του συναισθηματισμού»[1].
Είναι γεγονός ότι πριν την πανδημία του ιού COVID οι περισσότεροι από εμάς περνούσαμε ένα σημαντικό μέρος του καθημερινού μας χρόνου σε δημόσιους χώρους, όπως δρόμους, πλατείες και πάρκα. «Η μαζική συνεστίαση ήταν το έμβλημα της κοινωνίας που έμενε πιστή στον δημόσιο χώρο, θεωρώντας τον σημαντικό τόπο προσωπικών εμπειριών, ενώ τον είχε εκκενώσει από το νόημα του εν αναφορά προς τις κοινωνικές σχέσεις».[2]
Το ζήτημα επαναπροσδιορισμού δημοσίων χώρων των Αθηνών:
Στην κοινωνία του 21ου αιώνα το πρότυπο που υιοθετήθηκε και επικρατεί είναι η «λειτουργική» πόλη. Μιλάμε πλέον με όρους φονξιοναλιστικής αρχιτεκτονικής και σχεδιασμό αστικών χώρων που έχουν ως σκοπό να προσδιορίσουν τις απαιτήσεις και τις ανάγκες που δημιουργούνται, αλλά και να προωθήσουν την ανάπτυξη τύπων για την εξυπηρετήσεων αυτών. Ωστόσο, το κύριο πρόβλημα είναι η ανθεκτικότητα αυτής της αρχιτεκτονικής στο χρόνο. Αυτό που χρήζει αναζήτηση είναι ένας τρόπος σκέψης, αλλά και ένας τρόπος δράσης με βάση τον οποίο θα δομηθεί ένα σύστημα που θα μπορέσει να παγιωθεί. Συνεπώς, σκοπός είναι να καταφέρουμε να φτάσουμε σε έναν τρόπο σχεδιασμού που δεν θα ανατρέπεται, δεν θα αλλοιώνεται, αλλά θα μεταλλάσσεται ανάλογα με τις ανάγκες της τρέχουσας κοινωνίας. Θα προσφέρει, δηλαδή, κίνητρο στους χρήστες να την επηρεάσουν και να την οικειοποιηθούν.[3]
Η Αθήνα είναι τόσο άστατη όσο και όμορφη. Η μνήμη της ξεθωριάζει μέσα από αλλαγές που συμβαίνουν ραγδαία στον πυρήνα της. Είναι γεγονός ότι το πρόβλημα δεν αφορά την έλλειψη δημοσίου χώρου ως έκταση, αλλά την μη εκμετάλλευση των υπαρχόντων χώρων από τους κατοίκους της πόλης.
Ριζοσπαστικές προτάσεις αναδιαμόρφωσης του κέντρου των Αθηνών:
«Στη σύγχρονη εποχή αποτελεί επιτακτική ανάγκη οι αρμόδιοι επιστήμονες σε συνεργασία με τους πολίτες : να σχεδιάσουν με γνώση και φαντασία ελεύθερους χώρους, ώστε να ενθαρρύνουν την ανάπτυξη μιας συλλογικής ζωής που τείνει να εκλείψει».[4]
Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να καταλάβουμε την έννοια της αναδιαμόρφωσης, όπως ορίζεται σύμφωνα με τους κανόνες της αρχιτεκτονικής. Έτσι, λοιπόν, η αναδιαμόρφωση ενός χώρου αναφέρεται ως η τροποποίησή του μέσω αλλαγών στη γενική δομή του χώρου ή σε συγκεκριμένες συνιστώσες.
Ερωτήματα που θα πρέπει να απαντηθούν είναι :
Γιατί είναι αναγκαίες οι αρχιτεκτονικές προτάσεις ανάπλασης δημόσιων χώρων;
Όταν δεν υλοποιούνται επιτυγχάνουν και πάλι το σκοπό τους;
Πώς αξιολογούνται;
Μέσω του σχολιασμού τριών ελληνικών προτάσεων για ανάπλαση δημοσίων χώρων της Αθήνας θα κατατεθεί μια προσπάθεια να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα.
[1]«Η επέκταση του ιδιωτικού χώρου και η ιδιωτικοποίηση των λειτουργιών του δημόσιου χώρου», Siebel W., 2003,επιμελητής της έκδοσης: Λέφας Π., Αθήνα: Πλέθρον, σελ..87- 93
[2] «Η τυραννία της οικειότητας. Ο δημόσιος και ιδιωτικός χώρος στον Δυτικό πολιτισμό»,Sennet R., 1999, , Αθήνα: εκδόσεις Νεφέλη, σελ.280
[3] «Μαθήματα για σπουδαστές της αρχιτεκτονικής», Herman Hertzberger, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Ε.Μ.Π, Αθήνα, 2002, σελ.146-148
[4] «Ο αστικός χώρος της Θεσσαλονίκης: Μακρές διάρκειες και γρήγοροι μετασχηματισμοί, με φόντο τη Βαλκανική ενδοχώρα», Καραδήμου-Γερολύμπου Α., 2008, Καυκαλάς Γ., Λαμπριανίδης Λ., Παπαμίχος Ν. (επιμ), «Η Θεσσαλονίκη στο μεταίχμιο. Η πόλη ως διαδικασία αλλαγών», Εκδόσεις Κριτική, σσ. 95-150.
«The Athenian Trench»
Το project : «The Athenian Trench» του αρχιτέκτονα Αριστείδη Αντονά αποτέλεσε μια πρόταση του διαγωνισμού: Rethink Athens (2016), όπου οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να οραματιστούν και να αναδιαμορφώσουν το κέντρο των Αθηνών, με γνώμονα την επανάκτηση του δημοσίου χώρου. Σε συνεργασία με την Κατερίνα Κουτσογιάννη και τον Ισσαΐας Πλάτων, ολοκληρώθηκε μια μελέτη, με σκοπό, αρχικά να ερευνήσει τα προβλήματα του κέντρου της Αθήνας και έπειτα να προτείνει μια ριζοσπαστική αλλαγή, η οποία βασίζεται στον επαναπροσδιορισμό των δημόσιων χώρων του άξονα επί της οδού Πανεπιστημίου, της Πλατείας Ομονοίας, της Πλατείας Δικαιοσύνης και της οδού Κοραή.
Σύμφωνα με τον κ. Αντονά:
«Η μελέτη αυτή αντιμετωπίζει τη λειτουργία της Αθήνας ως διυκή. Τα δύο σημαντικότερα στοιχεία που τονίζονται είναι η Αθήνα ως παραδειγματική πόλη στη σύγχρονη εποχή , αλλά και η σημασία των ιχνών του παρελθόντος. Γίνεται λοιπόν μια προσπάθεια παρουσίασης ενός αλλιώτικου τύπου αρχαιολογίας, ο οποίος τεκμηριώνει χωρικά το έργο αυτό. Η πρόταση αυτή αποκαλύπτει, οργανώνει, συσσωρεύει και συνθέτει τις ποικίλες κοινωνικές δραστηριότητες της πόλης εκφράζοντάς τες χωρικά. Κύριος στόχος της είναι η δημιουργία χώρων με της αφαίρεση της αστικής ύλης, δηλαδή του υλικού με βάση το οποίο οργανώνονται οι δρόμοι και τα οικοδομικά τετράγωνα, η οποία δεν αξιοποιείται πλέον. Για παράδειγμα , μέσω της «ανασκαφής» του δρόμου, δημιουργούνται λάκκοι και τάφροι που αποκαλύπτουν την ιστορία της πόλης και μέσω της σύνθεσης αυτών των ευρημάτων οργανώνονται χώροι διάβασης και ανάπαυσης. Η παρούσα μελέτη , λοιπόν, βασίζεται αυστηρά στα Πρωτόκολα[1] τα οποία έχουν συντεθεί ήδη και με βάση τα οποία ελέγχεται η αποτελεσματικότητα αυτών των χώρων. Έτσι συνδέεται άμεσα η θεσμική παρέμβαση στο κέντρο της Αθήνας με την αρχιτεκτονική αυτή παρέμβαση που στοχεύει στη διάδοση κοινωνικών δομών που θα μπορέσουν να διαρκέσουν στον χρόνο»[2].
[1] «AA Files», Architectural Association, Εκδόσεις: AA Publications-The Architectural Association, ΤΕΥΧΟΣ No 76, Λονδίνο, 2019, ISSN: 0261-6823, σελ. 139
[2] «ΑΘΗΝΑΪΚA ΣΚΑΜΜΑTA», Re-Think Athens: «ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ 2016», ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ :Πάνος Δραγώνας, UP Press,2016
«Urban Hall»
Το έργο: « Urban Hall » του αρχιτέκτονα Αριστείδη Αντονά αποτελεί μία πρόταση για την αντιμετώπιση της κακής λειτουργίας της πόλης (συγκεκριμένα της πλατείας Θεάτρου στην Αθήνα) μέσω μια αρχιτεκτονικής παρέμβασης. Η κύρια δομή είναι μια πλατφόρμα και μια στέγη πλέγματος εξοπλισμένη με ανεμιστήρες. Αυτό το σύστημα δίνει έμφαση στην παύση-κενό του αστικού χώρου κάτω από αυτό. Είναι αναγκαίο να αναφερθεί εδώ, πως η συγκεκριμένη πλατεία είναι ένας τόπος με έντονη εγκληματικότητα και γι’ αυτό επιλέγεται ως χώρος, για να προωθηθούν, μέσω παρεμβάσεων, νέες λειτουργίες και δυνατότητες για τους πολίτες της περιοχής.
Σύμφωνα με τον Aldo Rossi, η πόλη μπορεί να αναλυθεί και να οργανωθεί σε «αστικές σκηνές», πάνω στις οποίες λαμβάνουν χώρα δρώμενα[1]. Παρ΄ όλα αυτά ο κ. Αντονάς επιλέγει με αυτή του την παρέμβαση να αντιστρέψει την λογική αυτή. Η πλατεία Θεάτρου αντιμετωπίζεται, ως μια δυστοπία, χαρακτηριζόμενη από την οικονομική κρίση της Ελλάδας και τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης. Συνεπώς απομακρύνεται πλήρως από την έννοια της σταθερής και ελεγχόμενης σκηνής. Η πρόθεση, λοιπόν, του αρχιτέκτονα είναι, μέσω της παρέμβασης αυτής, να ερμηνεύσει και να κατανοήσει την θεατρικότητα της πόλης.
Ένας δημόσιος χώρος μπορεί να γίνει οροπέδιο για την κατοχή αυτού που ορίζουμε ως «κοινόχρηστο». Αντ’ αυτού, όμως, φιλοξενεί πολλές παρασιτικές λειτουργίες. Έτσι, εδώ η ιδέα δοκιμάζεται σε μια περιοχή της Αθήνας που σήμερα έχει γίνει παρόμοια με αυτό που μπορεί να θεωρηθεί, ως ζώνη πολέμου που βασίζεται σε μια συγκέντρωση «ανεπιθύμητων» ηθοποιών – μεταναστών – νέων αφίξεων στην πόλη που όλο και περισσότερο πέφτουν θύματα της χρήσης ναρκωτικών και των αστέγων.[2] Ως απάντηση σε αυτά τα προβλήματα, η αστική αίθουσα θα προγραμματιστεί ως ανοιχτό νοσοκομείο που καταλαμβάνει μια κεντρική πλατεία, η οποία παράλληλα έχει και τη δυνατότητα να μετατραπεί σε ένα μεγάλο δημόσιο θέατρο, όπου μπορούν να εκτελεστούν διαφορετικά, παράλληλα, αστικά πρωτόκολλα.
Αυτή η «αγορά» που δημιουργείται πάνω στην παρέμβαση έχει πεπερασμένο χρόνο ζωής και δράσης, παρ’ όλο που θα μπορούσε να επεκταθεί και να επηρεάσει κι άλλες γειτονικές περιοχές με παρόμοια προβλήματα. Μπορεί να λειτουργήσει ως κέντρο απεξάρτησης για τοξικό-εξαρτώμενους, ως χώρος θεάτρου και ως υπαίθριος χώρος εργασίας.
Σκοπός: η αλλαγή του αστικού ιστού και η επέκτασή του στην πόλη.
[1] «Η αρχιτεκτονική της πόλης», Rossi, Aldo, , μτφρ. Β. Πετρίδου, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 1991.
[2] «AA Files», Architectural Association, , Εκδόσεις: AA Publications-The Architectural Association, ΤΕΥΧΟΣ No 76, Λονδίνο, 2019, ISSN: 0261-6823, σελ 140
«Regeneration of the City Centre of Athens»
Το έργο « Regeneration of the City Centre of Athens» του αρχιτεκτονικού γραφείου Tense Architecture Network (Ομάδα μελέτης : Τηλέμαχος Ανδριανόπουλος, Ανατολή Γεωργιάδου, Δάφνη Δράγιου, Γεωργία Κατσή, Κωνσταντίνος Κοσμάς, Νέστορας Σκαντζούρης) αφορά μια μελέτη που εκπονήθηκε στα πλαίσια του Πανελλήνιου Αρχιτεκτονικού Διαγωνισμού για την Ανάπλαση του Κέντρου της Αθήνας και έναν διαγωνισμό που εστίασε στο ιστορικό τρίγωνο των Κλεάνθη και Schaubert, η οποία διακρίθηκε κερδίζοντας το πρώτο βραβείο.
Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να επιλέξουν τρία σημεία παρέμβασης στην πόλη των Αθηνών και να δημιουργήσουν ένα Master Plan για την ανάπλαση του ευρύτερου κέντρου. Το γραφείο T.A.N. επέλεξε την περιοχή Συντάγματος, Βαρβακείου και Κεραμεικού ( συμπεριλαμβάνοντας και τους άξονες Αθηνάς-Ερμού). Οι παρεμβάσεις επικεντρώθηκαν κυρίως στην αναδημιουργία τριών πλατειών, με διαφορετικές, όμως, δομές και λειτουργίες, αλλά απόλυτα συνδεδεμένες πολεοδομικά , κυκλοφοριακά και αρχιτεκτονικά.
Σύμφωνα με τους αρχιτέκτονες :
«Είναι αναγκαία η ανάπλαση του Ιστορικού Τριγώνου των Αθηνών (Πειραιώς-Σταδίου-Ερμού). Το νεοκλασικό τρίγωνο των Κλεάνθη-Schaubert έχει αναμφισβήτητα έναν απίστευτα ισχυρό μητροπολιτικό χαρακτήρα που κερδίζει το σεβασμό όλων. Η απόλυτη σχέση που έχει με την θέση της Ακρόπολης μέσω της οδού Αθηνάς δημιουργεί ένα Τ πάνω στο οποίο εξελίσσεται η έντονη μητροπολιτική ζωή των Αθηνών. Παρ’ όλα αυτά καταλήγουμε στο ότι έχει απωλέσει τη λάμψη του, αφού είναι αναγκαία η επανάκτηση του δημόσιου χώρου του Ιστορικού αυτού Τριγώνου και χρήζει άμεση επίλυση το πρόβλημα σύνδεσης των εσωτερικών τμημάτων του με το ισχυρό αυτό Τ που προαναφέρθηκε (Ομόνοια και Ακρόπολη και ανάμεσα στο Σύνταγμα και τον Κεραμεικό).»
Στόχος είναι μέσω της δημιουργίας τριών νέων πόλων έντασης :
- μίας πλατείας στο Σύνταγμα (άκρο υποτείνουσας Ερμού)
- μίας πλατείας στον Κεραμεικό (άλλο άκρο υποτείνουσας Ερμού) και
- μίας πλατείας στη Βαρβάκειο (στο μέσο της διχοτόμου Αθηνάς),
- να ισχυροποιηθεί η δομή του Κέντρου των Αθηνών.
Επίλογος:
Συνοψίζοντας, ένα από τα κυριότερα προβλήματα που μαστίζει τις πόλεις του 21ου αιώνα και πιο συγκεκριμένα αυτή της Αθήνας, είναι το ζήτημα του επαναπροσδιορισμού των δημοσίων χώρων. Μέσω, λοιπόν, αρχιτεκτονικών μελετών και συμμετοχών σε αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς επανάκτησης δημοσίων αστικών χώρων, οι σύγχρονοι αρχιτέκτονες τονίζουν τη σημασία της ανάπλασης τους και της επανάχρησής τους, όχι απλώς, ως τόπους ανάπαυσης ή διέλευσης , αλλά και ως τόπους με κοινωνικές και πολιτικές λειτουργίες. Ακόμα και αν αυτές οι βλέψεις δεν υλοποιηθούν, θα έχουν επιτύχει τον σκοπό τους, καθώς, μέσω αυτών προτείνονται ιδέες, οι οποίες μπορούν να διαρκέσουν στο χρόνο. Τέλος, αυτό που προτείνεται είναι ένα είδος αρχιτεκτονικής, ως σκηνή και όχι ως θέαμα. Δηλαδή ένας τρόπος σχεδιασμού, ο οποίος επικεντρώνεται στα ρήματα (κατοικώ, οικειοποιούμαι, αισθάνομαι, βιώνω) και στις δράσεις που εξελίσσονται, τόσο σε δημόσιους , όσο και σε ιδιωτικούς χώρους, και δεν επικεντρώνεται σε έναν σχεδιασμό, ψυχρό και αποστασιοποιημένο από τον άνθρωπο και τις ανάγκες του.
Βιβλιογραφία:
Ξενόγλωσση:
- Architectural Association, «AA Files», Εκδόσεις: AA Publications-The Architectural Association, ΤΕΥΧΟΣ No 76, Λονδίνο, 2019, ISSN: 0261-6823
- Herman Hertzberger, «Μαθήματα για σπουδαστές της αρχιτεκτονικής», ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Ε.Μ.Π, Αθήνα, 2002
- Kevin Lynch , «The Image of the City», The M.I.T. Press Massachusetts Institute of Technology Cambridge, Massachusetts and London, England, PUBLICATION OF THE JOIN T CENTER FOR URBAN STUDIES, ISBN 0 262 12004 6 , 1960
- Rossi, Aldo, «Η αρχιτεκτονική της πόλης», μτφρ. Β. Πετρίδου, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 1991.
- Sennet R., , «Η τυραννία της οικειότητας. Ο δημόσιος και ιδιωτικός χώρος στον Δυτικό πολιτισμό», Αθήνα: εκδόσεις Νεφέλη, σελ.280, 1999
- Siebel W.,: «Η επέκταση του ιδιωτικού χώρου και η ιδιωτικοποίηση των λειτουργιών του δημόσιου χώρου», στο «Αύριο οι Πόλεις», επιμελητής της έκδοσης: Λέφας Π., Αθήνα: Πλέθρον, σελ..87- 93, 2003
Ελληνική:
- Αριστείδης Αντονάς και Θάνος Ζαρταλούδης , « Protocols for a Life of the Ordinary», Εκδόθηκε στο : e-flux Positions, Ιούνιος , 2018 ,Ανακτήθηκε από: Protocols for a Life of the Ordinary – Architecture – e-flux (e-flux.com)
- Καρούτσου Όλγα, «Δημόσιος Αστικός Χώρος – Αντιληπτικές Προσεγγίσεις», ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ, Ερευνητική εργασία, ΒΕΡΟΙΑ, ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2010
- Καραδήμου-Γερολύμπου Α., , Ο αστικός χώρος της Θεσσαλονίκης: Μακρές διάρκειες και γρήγοροι μετασχηματισμοί, με φόντο τη Βαλκανική ενδοχώρα, στο: Καυκαλάς Γ., Λαμπριανίδης Λ., Παπαμίχος Ν. (επιμ), «Η Θεσσαλονίκη στο μεταίχμιο. Η πόλη ως διαδικασία αλλαγών», Εκδόσεις Κριτική, σσ. 95-150., 2008
- Μυρτώ Κιούρτη, «Συγκινησιακός Φονξιαλισμός», ΔΟΜΕΣ ΤΕΥΧΟΣ 155,σελ 50-53,ISSN : 2241-3006
- Παναγιώτης Μιχελής, «Η αρχιτεκτονική ως τέχνη», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟΥ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ, Αθήνα, 1940
- Πάνος Δραγώνας, «Αθηναϊκά Σκάμματα», Re-Think Athens: «ΕΚΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ 2016», UP Press,2016
- Μ . Παπαδοπούλου «Η Τρίτη Πλατεία της Αθήνας», , «ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΕΣ», Περιοδικό του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ, τεύχος 16, ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΔΙΠΛΩΜΑΤΟΥΧΩΝ ΑΝΩΤΑΤΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ , Αύγουστος 1999, σελ. 23
- Τραυλός Ιωάννης, «Πολεοδομική Εξέλιξις των Αθηνών», Εκδότης: ΚΑΠΟΝ Δεκέμβριος 2005, ISBN139789607037664
Εικόνες:
- Εικόνα 1: Urban Hall, Αριστείδης Αντονάς, Ανακτήθηκε από: http://www.aristideantonas.com/tag/urban-protocols/project/urban-hall/link/296
- Εικόνα 2: The Athenian Trench, Ανακτήθηκε από :http://www.aristideantonas.com/tag/urban-protocols/project/athens-trench-project/link/339
- Εικόνα 3: Urban Hall, Ανακτήθηκε από: http://www.aristideantonas.com/tag/urban-protocols/project/urban-hall/link/295
- Εικόνα 4: Regeneration of the City Centre of Athens, Ανακτήθηκε από: https://www.tensearchitecture.net/project/regeneration-of-the-city-centre-of-athens