Δημιουργός: Ανδρέας Μακεντούδης.
Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δ. Κατσώτα.
Η διπλωματική μου εργασία έχει τίτλο Poli-katoikia+: Rethinking the urban block through collective housing, μελετά ένα νέο τρόπο εμπειρία ζωής στην πόλη αλλά και στην κατοικία, με βάση την πολυκατοικία. Έχοντας σας στόχο την αστική ανανέωση που δίνει προτεραιότητα στους κατοίκους και θα οδηγήσει στην μελλοντική ελληνική πόλη.
Η διαδικασία της αστικοποίησης έχει αναδιαμορφώσει τον τρόπο ζωής και το αστικό τοπίο σε εξαιρετικό βαθμό. Συγκεκριμένα, το 54% του κτηριακού αποθέματος της χώρας υποκύπτει στην κάθετη διαβίωση, καθιστώντας την κυρίαρχη μορφή δόμησης. Αυτή η προσέγγιση επιφέρει σημαντική μείωση του δημόσιου χώρου, αποδυναμώνοντας την έννοια της κοινότητας και μετατρέποντας τις κατοικίες σε απλά διαμερίσματα με κύριο στόχο την παροχή βασικής στέγασης.
Καθώς η αστικοποίηση εξακολουθεί να αυξάνεται, ο συλλογικός αντίκτυπος των πολυκατοικιών στον αστικό ιστό της πόλης γίνεται ολοένα πιο εμφανής. Για να επιτευχθεί μια πιο βιώσιμη προσέγγιση, απαιτείται ισορροπία μεταξύ της αστικής ανάπτυξης και της προστασίας του περιβάλλοντος. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί διατηρώντας τις υπάρχουσες δομές και αναβαθμίζοντάς τες με χρήση νέων τεχνολογιών και υλικών που είναι πιο φιλικά προς το περιβάλλον. Επιπλέον, η δημιουργία αστικών βιοτόπων που προσφέρουν υψηλή ποιότητα και ασφάλεια στον δημόσιο χώρο ενισχύει την τοπική κοινότητα.
Ένα παράδειγμα πόλης που αναπτύχθηκε λόγω της αστικοποίησης είναι το Περιστέρι.
Ιστορικά, το Περιστέρι, μέχρι το 1922, αποτελούσε αγροτική περιοχή με 123 κατοίκους που ασχολούνταν με γεωργία και κτηνοτροφία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή και την άφιξη προσφύγων, το Περιστέρι εξελίχθηκε σε τόπο φιλοξενίας και διανομής περίθαλψης, δημιουργώντας τις πρώτες παράγκες στην Αθήνα. Σταδιακά, γίνεται μία από τις πιο σημαντικές περιοχές της Αθήνας, με το μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού να αποτελείται από τη μεσαία τάξη και τους εργάτες. Παρά τα προβλήματα όπως πλημμύρες, πυρκαγιές, έλλειψη ύδρευσης, αποχέτευσης και συγκοινωνίας, το Περιστέρι αναπτύχθηκε γρήγορα γίνοντας ένας από τους πιο πολυπληθείς δήμους στην ελληνική επικράτεια.
Σήμερα, βρίσκεται 4 χιλιόμετρα δυτικά του κέντρου της Αθήνας, χωριζόμενο από αυτή με τη λεωφόρο Κηφισού. Καταλαμβάνει έκταση 10.050 τετραγωνικών χιλιομέτρων, με 2266 οικοδομικά τετράγωνα και 33445 κτίρια. Ο πληθυσμός του υπερβαίνει τους 133.000 και αποτελείται από πολλές συνοικίες.
Κατά την έρευνα των χρήσεων γης στο Περιστέρι, παρατηρήθηκε ότι η βασική χρήση, εκτός από κατοικίες, αποτελείται από εμπορικές επιχειρήσεις (14%) και βιομηχανίες (3%), ενώ οι πράσινοι χώροι είναι ελάχιστοι σε σχέση με το συνολικό έκταση.
Η πόλη αναπτύχθηκε γύρω από τον δρόμο της Παναγή Τσαλδάρη, ο πρώτος δρόμος που ένωνε το Περιστέρι με την Αθήνα και παραμένει έως σήμερα το κύριο άξονα που διασχίζει το κέντρο της πόλης. Κατά τη δεκαετία του 1940, ο συγκεκριμένος δρόμος χρησίμευε ως σύνδεση μεταξύ των ορυχών κάρβουνου στην περιοχή της Aνθούπωλης και του κεντρικού σταθμού ΣΠΑΜ μέσω μιας σιδηροδρομικής γραμμής μήκους 3 χιλιομέτρων.
Πάνω σε αυτόν τον άξονα και γύρω από τις δυο σημαντικότερες εκκλησίες μέχρι και σήμερα της περιοχής, η εκκλησιά της Ευαγγελίστριας και του Αγίου Αντωνίου, οικοδομήθηκαν το 1959 δυο νέοι συνοικισμοί στο περιστέρι με γερμανικού τύπου ξύλινες παράγκες, τα Άνω και τα Κάτω Γερμανικά.
Συνολικά, κατασκευάστηκαν 1003 παράγκες, με μέσο εμβαδόν περίπου 35 τετραγωνικά μέτρα. Από αυτές, οι 734 βρίσκονταν στα Άνω Γερμανικά, σε 32 οικοδομικά τετράγωνα, όπου κεντρικό σημείο αποτελούσαν τα κοινόχρηστα μπάνια για τις γύρω κατοικίες. Με την πάροδο του χρόνου και την αύξηση του πληθυσμού στην περιοχή, προέκυψαν πολλά προβλήματα στην καθημερινή ζωή των κατοίκων των παραγκών. Εξαιτίας των χαμηλής ποιότητας υλικών τους, λήφθηκε η απόφαση να κατεδαφιστούν.
Στον πυρήνα της πόλης αναδύονται πολυκατοικίες που παραχωρούνται στους εργάτες, υιοθετώντας το σύστημα αντιπαροχής. Στα εμβληματικά σημεία του Περιστερίου, ξεχωρίζουν οι πολυκατοικίες της Ευαγγελίστριας και του Αγίου Αντωνίου, ευρέως γνωστές ως προσφυγικές ή εργατικές.
Άρτιο δείγμα μοντερνισμού, διαθέτουν μεγάλες πυλωτές και αίθρια με δέντρα και μικρά παρτέρια τα οποία γίνονται πολλές φορές τόπος συνάντησης της περιοχής.
Η κατασκευή τους ξεκίνησε το 1969 υπό την επίβλεψη της αρχιτέκτονα Όλγας Συγκουριάδου και ολοκληρώθηκε το 1972, με την έναρξη της κατοίκησής τους τον επόμενο έτος.
Το κέντρο του Περιστερίου έχει υποστεί πολλαπλές αλλαγές, από την κατασκευή γερμανικών παραγκών, μέσα από τις εργατικές πολυκατοικίες, μέχρι την κατασκευή της νέας γραμμής μετρό που αλλάζει τον άξονα του δρόμου, δημιουργώντας μια πλατεία μπροστά από το δημαρχείο και απέναντι από την περιοχή των εργατικών πολυκατοικιών. Κάποτε αυτά τα κτίρια αποτελούσαν τη νέα εποχή και φέρνανε την αλλαγή. Σήμερα, χρωματίζονται και ανακαινίζονται από τους ιδιοκτήτες τους, ξεχωρίζοντας στον αστικό ιστό ως μνημεία μιας άλλης εποχής.
Η πρόταση επιδιώκει τον εκσυγχρονισμό της πόλης του Περιστερίου μέσω της αναβάθμισης των εργατικών πολυκατοικιών, συνοδευόμενη από τη δημιουργία ενός δημόσιου χώρου που περιβάλλει αυτές τις οικιστικές δομές. Τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα αυτής της αστικής αναγέννησης περιλαμβάνουν τη μετατροπή διαφορετικών οικοδομικών τετραγώνων σε έναν ενιαίο και πολυ-λειτουργικό δημόσιο χώρο, προκειμένου να δημιουργηθεί ένα δυναμικό αστικό περιβάλλον. Στο πλαίσιο αυτό, το πάρκο στοχεύει στη δημιουργία ενός κεντρικού κόμβου που θα λειτουργεί ως ζωντανό και προσβάσιμο σημείο εντός της πόλης, εμπλουτίζοντας τη συνολική αστική εμπειρία. Η αναβάθμιση των υφιστάμενων υποδομών και η ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών στις πολυκατοικίες επιτυγχάνει τη μετατροπή αυτών των δομών σε σύγχρονα περιβάλλοντα συλλογικής στέγασης.
Στο επίπεδο του εδάφους, η πρόταση περιλαμβάνει τη δημιουργία ενός δημόσιου πάρκου γειτονίας, ενισχύοντας την υπάρχουσα κατάσταση.
Με την ενοποίηση των οικοδομικών τετραγώνων και την αφαίρεση 7,500 τετραγωνικών μέτρων χώρου στάθμευσης, ο δημόσιος χώρος αυξάνεται κατά 33%, με την προσθήκη και 4 αθλητικών γηπέδων. Προκυμμένου να εξυπηρετηθούν σε καθημερινή βάση οι κάτοικοι της περιοχής αλλά και ο σταθμός του μέτρου του Περιστεριού, δημιουργείται υπόγειος χώρος στάθμευσης 3.700 τετραγωνικών μέτρων. Επίσης προστέθηκαν χώροι επιχειρήσεων με την επανάχρηση των εγκαταλελειμμένων δομών μπροστά στον κεντρικό δρόμο άλλα και στην μετατροπή των ισογείων των πολυκατοικιών σε ανοιχτούς χώρους προς ενοικίαση. Ενισχύοντας με αυτόν τον τρόπο την οικονομία της τοπικής κοινότητα.
Ο δημόσιος χώρος σχεδιάζεται για να προσφέρει μονοπάτια περιπάτου, χώρους αναψυχής, εμπορικούς χώρους και πράσινους χώρους, εξυπηρετώντας όλες τις ηλικίες. Επιπλέον, δημιουργούνται ποικίλοι χώροι όπως παιδική χαρά, χώροι εκδηλώσεων, ποδηλατοδρόμιο και γήπεδα αθλητικών δραστηριοτήτων, ενισχύοντας την αστική εμπειρία στην καρδιά της πόλης του Περιστερίου.
Η προσαρμογή του Περιστερίου σε νέες συνθήκες, μέσω της δημιουργίας ενός ζωντανού δημόσιου χώρου και της ενίσχυσης των εργατικών πολυκατοικιών, αναδεικνύεται ως σημαντικό στοιχείο στην αστική ανάπτυξη.
Οι εργατικές πολυκατοικίες, ως αντιπροσωπευτικά δείγματα της βιομηχανικής κληρονομιάς της πόλης, αριθμούν 12 κτίρια διαφορετικών τύπων, περιλαμβάνοντας συνολικά 574 διαμερίσματα, κατοικούμενα σήμερα από πάνω από 1400 άτομα.
Συγκεκριμένα, κάθε τύπος πολυκατοικίας διαφέρει σε διαστάσεις, ορόφους και διαμερίσματα. Ο τύπος Α αποτελείται από 6 ορόφους και 26 διαμερίσματα, ο τύπος Β από 10 ορόφους και 41 διαμερίσματα, ο τύπος Γ, ο μεγαλύτερος, από 6 ορόφους και συνολικά 93 διαμερίσματα, ενώ ο τύπος Δ αποτελείται από 7 ορόφους και 30 διαμερίσματα. Ο μετασχηματισμός ξεκινά με την αναβάθμιση αυτών των δομών, στοχεύοντας όχι μόνο στην ανακαίνιση των κτιρίων αλλά και στην προσαρμογή τους στις σύγχρονες ανάγκες. Η στρατηγική περιλαμβάνει την αφαίρεση στοιχείων από τις όψεις και τα εσωτερικά χωρίσματα των κατοικιών, καθώς και την προσθήκη εκτεταμένων μπαλκονιών. Με αυτόν τον τρόπο, αναδιαμορφώνεται η ταυτότητα των κτιρίων, βελτιώνοντας τις συνθήκες διαβίωσης των κατοίκων και προσαρμόζοντας τις πολυκατοικίες σε νέες προσαρμοστικές συνθήκες.
Μετά από έρευνα στα σχέδια των πολυκατοικιών και αποτύπωση της υφιστάμενης κατάστασης εφαρμόστηκε για την κάθε πολυκατοικία την πρόταση μου σύμφωνα με τις ανάγκες της.
Για την πολυκατοικία τύπου Α, διατηρήθηκε ο φέρον οργανισμός και τα εσωτερικά χωρίσματα, ενώ αφαιρέθηκαν μόνο τα εξωτερικά παράθυρα. Αντί αυτών, προστέθηκαν διπλά συρόμενα υαλοστάσια και δύο σειρές εξώστες. Τα μπαλκόνια λειτουργούν ως γέφυρα μεταξύ εσωτερικών και εξωτερικών χώρων, παρέχοντας στους κατοίκους ιδιωτικά καταφύγια, υπαίθριους κήπους και σύνδεση με το περιβάλλον.
Αυτή η αναβάθμιση ενισχύει την ποιότητα ζωής και δημιουργεί αίσθηση κοινότητας. Από την εποχή της κατασκευής των πολυκατοικιών έως σήμερα, οι κάτοικοι παρεμβαίνουν εσωτερικά και εξωτερικά, αλλάζοντας την εμφάνισή τους.
Στην πολυκατοικία τύπου Β, αφαιρέθηκε η εξωτερική όψη και προστέθηκε νέα κατασκευή, επαναφέροντας την ομοιόμορφη όψη.
Στην πολυκατοικία τύπου Γ, αφαιρέθηκαν εσωτερικά χωρίσματα, δημιουργώντας ανοιχτό διαμέρισμα με ευέλικτο χώρο, ενώ προστέθηκαν εξώστες για επιπλέον χώρο.
Ακόμα, χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτής της πρότασης είναι η δημιουργία ενός δυναμικού, πολύ-λειτουργικού χώρου στο ισόγειο που συνδυάζει χώρους διαβίωσης και εργασίας.
Στην πολυκατοικία τύπου Δ, δημιουργείται ένας ενιαίος χώρος καθιστικού και κουζίνας με συρόμενα υαλοστάσια που οδηγούν στον νέο εξώστη. Παράλληλα, αυξάνονται οι χώροι που έχουν περισσότερη χρησιμότητα, όπως το δωμάτιο εργασίας-γραφείου.
Η πρόταση διατηρεί τα βασικά στοιχεία των πολυκατοικιών, εξαλείφοντας αυθαίρετους εξοπλισμούς που προστέθηκαν με τον χρόνο.
Απεικονίζει τη διαρκή προσαρμοστικότητα των ελληνικών πολυκατοικιών και τη δυνατότητά τους να εξελιχθούν σε καταλύτες για ακμάζουσες, συνδεδεμένες και ζωντανές αστικές γειτονιές.
Πιο λεπτομερώς, στο επίπεδο των διαμερισμάτων, η προσθήκη εκτεταμένων μπαλκονιών αναδιαμορφώνει την ταυτότητα ενός κτιρίου, βελτιώνοντας τις συνθήκες διαβίωσης των κατοίκων. Τα μπαλκόνια αυτά δεν αποτελούν απλώς αρχιτεκτονικά στοιχεία, αλλά ζωντανοί χώροι που γεφυρώνουν το χάσμα μεταξύ του εσωτερικού και του εξωτερικού κόσμου. Αυτά τα στοιχεία παρέχουν νέα διάσταση στις κατασκευές, παρέχοντας στους κατοίκους ιδιωτικότητα, υπαίθριους κήπους και μια στενή σύνδεση με το περιβάλλον.
Η προτεινόμενη διαδικασία εξασφαλίζει στους κατοίκους επιπλέον χώρο διαμονής από 26% έως 49%, ανάλογα με τον τύπο της κατοικίας, προσφέροντας μεγαλύτερα καθιστικά, ενιαίες κουζίνες, επεκτάσεις υπνοδωματίων για μεγαλύτερη άνεση και ευρύχωρους εξώστες.
Αυτή η μετατροπή μετατρέπει ένα τυπικό διαμέρισμα σε έναν λειτουργικό χώρο, επιτρέποντας τη διαμόρφωση ανάλογα με τις προσωπικές ανάγκες του κατοίκου.
Τα εκτεταμένα μπαλκόνια δεν αποτελούν μόνο αρχιτεκτονικά στοιχεία, αλλά ζωντανοί χώροι που αναδιαμορφώνουν τον τρόπο αλληλεπίδρασης των κατοίκων με το περιβάλλον, καθορίζοντας την ουσία των κτιρίων.
Καθώς το Περιστέρι συνεχίζει να εξελίσσεται, η συγκεκριμένη χειρονομία αποτελεί παράδειγμα για την αστική ανανέωση που δίνει προτεραιότητα στους κατοίκους του.